Mesleğimizin Duayenleri

GÜNCEL PORTRE

Bitki Hastalıkları uzmanlık alanında çalışan çok değerli bilim adamlarımız ve araştırmacılarımız,

Sitemiz bünyesinde, Ülkemizde Bitki Hastalıkları alanında yapılan ilk çalışmaların neferleri olan fakat bugün bir çoğu kendi köşelerinde münzevi hayatlarına çekilmiş, bir kısmı da ebedi aleme göçüp gitmiş bulunan değerli bilim adamlarımız ve araştırmacılarımız için "Mesleğimizin Duayenleri" adı ile bir dosya açmış bulunuyoruz.. Kuşkusuz Türkiye'de Bitki Hastalıkları Biliminin ve Bitki Hekimliği mesleğinin temellerini atmış ve bir çok kişinin bu alana ilgi duyup bu konularda yetişmesine vesile olmuş olan mesleğimizin bu duayenlerini  genç nesillere tanıtmak, kadirşinaslığın bir gereğidir. Ancak bu konuda sitemiz, yeterli bir veritabanına sahip değildir. Bu konuda bilgi sahibi olan veya bilgi edinme olanağı olan meslektaşlarımız, bu konuda elde ettikleri bilgileri aşağıdaki e-posta adresimize gönderebilirlerse, bundan büyük bir memnuniyet duyalarak bu bilgiler bu sayfada yayınlacaktır. Meslektaşlarımız bu bilgileri kendi imzalarıyla bir makale halinde de gönderebilirler. Özellikle bu iletilere resim eklenebilirse, genç nesiller bu duayenlerimizi sima olarak da tanımak olanağı bulurlar.

Bitki Hekimi Dr. İsmail Ulukuş

iulukus@hotmail.com

Anasayfa

Türkiye'de Bitki Hastalıkları Biliminin piri... Fitopatolojide birinci adam... Ülkemizde 1928 yılında "Nebatat Hastalık ve Düşmanları" adlı 856 sayfalık ilk Bitki Hastalıkları kitabını yayınlayan kişi...

Mardin Mebusu  Ali Rıza ERTEN

Baba adı Abdullah olan Ali Rıza Erten 1887 yılında Mersin'de doğmuştur. İdadi (lise) öğrenimini burada tamamladıktan sonra, Halkalı Yüksek Ziraat Okulunun açtığı sınavı kazanarak 1905 yılında bu okula girmiş ve 1909 yılında bu okulun 14. dönemini 24 öğrenci arasından, dört yıllık not ortalaması 17,28 ile ve ikincilikle bitirerek okulun 230 No'lu diplomasını almaya hak kazanmıştır.

Genç ALi Rıza daha okuldayken hocalarının dikkatini çekmişti. Bu nedenle kendisi 1909 yılında okulu bitirir bitirmez. Fransa'ya fitapatolaji öğrenimine gönderilmişti. Ali Rıza, Paris Üniversitesi'nde Nebatat ve Emraz-ı Nebatiye (Bitki Hastalıkları) okumaya başladı. Üç yıl boyunca Wantigham ve Fron gibi botanikçilerin, Perillieus, Griffon, Macublan ve Marshal gibi patologların yanında asistan olarak çalışmıştır.

Fransa'daki öğrenimini başarıyla tamamlayan Ali Rıza, 1912 yılında yurda dönmüştür. Kendisi önce Selanik'teki Yüksek Ziraat Okuluna asistan tayin edilmiş, ancak aynı yıl Selanik'in düşmesi üzerine genç asistan İzmir'e bağlı Seydiköy (halen Adnan Mendeses Hava Limanı civarında aynı ismi taşıyan köy olup artık okul yoktur)'de bulunan Bağcılık-Bahçıvanlık okuluna müdür muavini göreviyle gönderilmiştir. Aslında onun yeri Halkalı Okulu olmalıydı. Nitekim hayli uğraşlardan sonra  23 Nisan 1914 tarihinde kendini, Halkalı Okulunun Bitki Hastalıkları ve Fizyoloji Muallimliği kadrosu ile Bakanlığın Bitki Hastalıkları istasyon memurluğuna atanmasını başarmıştır.

O, gayretliydi, metodluydu. Çok ciddi ve yararlı dersler vermeye başlamıştı. Zamanla labaratuarını ve derslerini geliştirdi. Türkiye'de ilk kez bağımsız olarak ve yetkili bir kişi Fitopatoloji okutmaya başlıyordu. Ali Rıza da araştırma yapmıyor, sadece ders veriyordu. Aradan 4 yıl geçtiğinde Ali Rıza Bey, 30 Nisan 1918 tarihinde okulun müdür yardımcılığına getirilmiştir. 1922'de vekaleten müdürlüğe atanan Ali Rıza Bey 1 mart 1923 tarihinde aynı okulda Rektörlüğe atanmıştır.

Halkalı Yüksek Ziraat Okuluna elektiriği ve telefonu kendisi getirmiştir. O, Halkalı'daki derslerin yanısıra 1915'de  Orman Mektebi Alisinde Botanik muallimliği ve 1916 yılında da Baytar Mektebi Alisinde  Tıbbi Bitkiler muallimliğine, 1919'da da Darülfunun Fen Fakültesi Botanik muallimliğine atanarak bu görevleri ek olarak yıllarca sürdürmüştür.

Ankara'da Ziraat Vekaleti kurulunca 19 Mart 1923 tarihinde Ali Rıza Bey'in Ziraat Genel Müdürü olarak, Ankara'ya taşındığını görüyoruz. Okuldaki Rektörlük görevi sadece 18 gün sürmüştür. Evvelce de belirttiğimiz gibi onun yerine E. Muhlis Rektör olmuştu. 1923 yılı Ali Rıza Bey için pek hareketli geçmiştir. Çünkü onu bu defa da 29 Temmuz 1923 tarihinde Mardin Mebusu olarak görüyoruz.

Mardin Milletvekili Ali Rıza Erten, etkinliğini TBMM'de göstermekten geri kalmaz. Orada kendisi bir ara Bütçe Komisyonu Başkanlığı yapar. Onun milletvekilliği 29.7.1923 - 5.5.1954 tarihleri arasında tam 9 dönem sürmüştür. O, ikinci Hasan Saka hükümetinde Devlet Bakanlığı da yapmıştır. Fakat hükümetin 16.1.1949 tarihinde istifa etmesiyle bakan olarak görevi sadece bir hafta sürmüştür. 1937 yılında Şakir Kesebir Tarım Bakanıyken Ali Rıza Erten'i Bakanlığın 1.Siyasi Müsteşarı olarak görüyoruz. O zamanki devlet teşkilatında bakanların TBMM'den seçtikleri siyasi müsteşarları vardır.

Ali Rıza Erten, 1954'te milletvekilliğinden ayrılınca İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinde tekrar botanik derslerdi vermeye başladıysa da bu görevi kısa sürmüştür.

A. Rıza Erten'in TBMM'ne kendi el yazısıyla verdiği ve kendi uslubuyla yazılmış özgeçmişinin bir kopyası, tarafımdan latin alfabesine çevrilmiştir.

Ali Rıza Erten'in eserlerine de bir bakalım. Onun Fenni Hayat adlı bir kitabı olduğu söylenir. Büyükçe olan bu kitap, bitki hastalıklarını konu almaktadır. Kendisi TBMM Başkanlığına kendi el yazısıyla verdiği özgeçmişinde Türkçe ve Fransızca yayınlanmış muhtelif eserleri olduğunu  ifade ederse de bugün bunlardan sadece birisi bulunabilmiştir.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bikti Koruma Bölümü Kütüphanesinden EE 74 sıra ve 2116 demirbaş numarasıyla kayıtlı olan bu kitap, sözü edilen bölüme Ziraat Yüksek Mühendisi Cemal Aksoy tarafından armağan edilmiştir. Kitap 1928 yılında Kader Basımevinde basılmıştır. Kitabın adı  "Nebatat Hastalık ve Düşmanları " adını taşımakta ve yazar olarak  "Ali Rıza, Mardin Mebusu" gösterilmektedir.

Kitap, Arap harfleriyle basılmış olup, 856 sayfadır. Belki de bu kitabı yazarı 1923 yılında milletvekili olunca yazmaya başlayıp, 1928 yılında bastırmıştır.

Bu kitabı Türkiye'de bir Türk tarafından, Bitki Koruma alanında yazılan ilk kitap olması nedeniyle üstünde durmaya değer buluyorum.

Yazar, kitabının üç buçuk sayfa tutan "Mukaddeme" (Başlangıç)'sinde çiftçi, bahçıvan ve çiçek yetiştiricilerine hitaben, bu kitaptan yararlanılmasının yollarını anlatmaktadır. Bu kısımdan öğrendiğimize göre bir ders kitabı değil, halka hitaben yazılmış bir eserdir.

Bu kitapta sonda bir genel fihrist ile bir de Latince sözcüklere göre düzenlenmiş bir fihrist vardır. Ancak "içindekiler" adıyla  bir kısım olmadığından, kısaca bir bakışla kitabın hangi bölümlerden oluştuğu anlaşılmıyor.

Kitapta 1025 adet şekil vardır. Bunların bazıları bir bütün sayfayı kaplayacak tarzda levhalardır. Şekillerin nerelerden alındığı bildirilmemiştir. Kitapta her hastalık ve zararlıya birer numara verilmiş ve numara sırasıyla tanıtılmıştır. Böylece kitap 1038 numarayı taşıyan Viscum album ile son bulmaktadır. Zararlılar kısmı ise 691. sıra numaralı Eriophyes tristriatus ile bitmektedir. Zararlılardan 691 adet tanıtılırken, hastalıklardan  347 adet ele alındığı görülmektedir.

Eser baştan sona bir derlemedir. Üstelik bilgilerin kaynağı da gösterilmemiştir. Kitapta "Kaynak" ya da "Literatür Listesi" adıyla bir bölüm yoktur.

Eserde adı geçen hastalık ve zararlılar Türkiye'yi temsil etmiyor. Esasen bu eserin yayınlandığı 1928 yılında Türkiye'deki hastalık ve zararlılar tanınmıyordu. Onun için yazar,  yararlandığı kitaplardaki  hastalık ve zararları kendi taktirini kullanarak kitabına almıştır.

Bugün bilimsel tarafının söz konusu edilmemesi gereken bu eser, kıymetli tarihi bir belge olmuştur artık. 1928 yılında bir kişinin böyle bir eser vücuda getirmesini büyük bir başarı olarak görüyorum.

Bu kitabıyla Ali Rıza Erten, siyasete de girse meslekten kopmadığını kanıtlamıştır. Çünkü o, 1923'te siyasi hayata geçmesinee karşın, beş yıl içinde 856 sayfalık bu kitabı hazırlamış ve yayınlamıştır. Ancak o, okuldan ayrılırken arkasında bir kimseyi bırakmamıştır. Ya da kendinden sonrası için onun birisini yetiştirmediğini görüyoruz. Esasen böyle bir politika ne okulda vardı ne de bakanlıkta. Onun için Ali Rıza Erten'in Halkalı'dan ayrılmasıyla Fitopatoloji süratle başlangıç noktasına yani sıfır noktasına dönmüştür. Ve bu şanssız meslek bundan sonra yıllarca öksüzlüğünü sürdürecektir.

Ali Rıza Erten'in bazı görevlerinin çok kısa sürdüğünü görüyoruz. Örneğin Rektörlüğü 18 gün, Ziraat Genel Müdürlüğü 4 ay, Devlet Bakanlığı 1 hafta gibi.

(Prof.Dr. İbrahim Karaca'nın "Türkiye'de Fitopatoloji Tarihi" adlı kitabından)

Değerli ziyaretçilerimiz, Karaca Hocamızın Ali Rıza Erten'le ilgili yazısı burada biraz da beklenmedik bir şekilde son bulmakta ve bu yazıda Ali Rıza Erten'in halen sağ olup olmadığı ya da öldü ise ne zaman, nerede öldüğü belirtilmemektedir. Eğer vefat etmiş ise Bitki Hastalıkları Biliminin pirine Allah'tan rahmet ve mağfiretler dileriz...

NOT:  Yazıda  Ali Rıza Beyin özgeçmişi ve kitabının tanıtımı ile ilgili bazı  kısımlar, yazının bütünlüğü bozulup sürükleyiciliği kaybolacağı  kaygusu ile buraya alınmamıştır. Yazarından ve okuyucularımızdan özür dileriz...

&&&

Değerli Konuklarım,

Mesleğimizin piri Ali Rıza Erten Beyin biyografisi bu sayfada yayınlandıktan sonra Sayın Cahit Uluer Beyden, ülkemizde yayınlanan ilk Bitki Hastalıkları kitabının Ali Rıza Erten Beyin yazdığı "Nebatat Hastalık ve Düşmanları" adlı kitap olmadığını,  ilk Bitki Hastalıkları kitabının 1913 yılında yayınlanan ve Halkalı Ziraat Mektebi öğrencilerinin hazırlayıp bastırdıkları "Emraz-ı Umumiye-i Nebatat" adlı kitap olduğunu, hatta bu konuda kendilerinin bir makalesi de bulunduğunu bildiren aşağıdaki e-mektubu aldım. Kendilerinden istirhamım üzerine bu makalenin bir fotokopisini lutf edip bana gönderdiler.

Fitopatoloji Bilim Tarihi üzerinde çalışan araştırmacılar için önemli bir kaynak olabileceğini düşünerek Sayın Cahit Uluer Beyin hem e-mektubunu, hem de "Halkalı Ziraat Mektebi Alisi" adlı uzunca makalesinin kitapla ilgili bilgiler içeren kısmını aşağıda sunuyorum.

Cahit Beyin e-mektubu: